Wykład 5b — Profilaktyka, kampanie zdrowotne i mechanizmy oporu

Przedmiot: Psychologia kliniczna i zdrowia

Streszczenie

Wykład dotyczy projektowania programów profilaktycznych i prewencyjnych oraz kampanii zdrowotnych — zarówno na poziomie indywidualnym (gabinet), jak i makro (organizacje, populacja). Punktem wyjścia jest dyskusja o barierach we wdrażaniu takich programów oraz o tym, dlaczego klasyczne „straszenie" często zawodzi.

Bariery we wdrażaniu programów profilaktycznych

Programy profilaktyczne (w szkołach, firmach, szpitalach, korporacjach) napotykają liczne przeszkody: koszty, dodatkowe obciążenie pracą i papierologię, brak czasu na realizację, niechęć i lęk przed zmianą, a nawet obawę pracodawców przed większą świadomością pracowników. Wiele programów zakłada sztywną realizację „krok po kroku" (na wzór protokołów psychoterapii), co rzadko sprawdza się w realnym życiu. Częstym błędem jest też założenie, że jedno podejście będzie dobre dla wszystkich — tymczasem szkoły, firmy i szpitale różnią się potrzebami, zaangażowaniem oraz kontekstem kulturowym i organizacyjnym. Brakuje też zwykle elementu podtrzymania efektu (follow-up, przypominajki), znanego np. z terapii CBT.

Współczesne podejście (wykraczające poza podręcznik, analogiczne do terapii opartej na procesach) odchodzi od pytania „czy program działa" na rzecz pytania co konkretnie działa, w jakich warunkach i dla kogo — chodzi o modułowość i mechanizmy, a programy tworzy się bardziej oddolnie, nie tylko metodą intervention mapping.

Model Albeego, strategie negatywne i pozytywne

W modelu Albeego prawdopodobieństwo wystąpienia patologii (psychicznej lub somatycznej) ujmuje się jako stosunek czynników ryzyka do zasobów odpornościowych (psychologicznych, społecznych, ekologicznych). Strategie negatywne mają obniżać czynniki ryzyka — często przez perswazję i straszenie, co jednak może wywoływać reaktancję. Strategie pozytywne opierają się na rozwijaniu i wzmacnianiu zasobów jednostki.

W praktyce nie ograniczamy się do redukcji samego objawu (mniej scrollowania, mniej cukru — „góra lodowa"), lecz sięgamy do determinant: np. dysregulacji emocji (ucząc regulacji emocji, ekspozycji na trudne emocje i alternatywnych sposobów reagowania) czy braku umiejętności społecznych. Strategie pozytywne i negatywne stosuje się równolegle.

Reklamy oparte na strachu — mechanizmy obronne

Na przykładzie kampanii antynikotynowej („papierosy zjadają cię żywcem", „planuję długie życie") wykład pokazuje, dlaczego silne straszenie bywa nieskuteczne. Pojawiają się mechanizmy obronne: habituacja (przyzwyczajenie do powtarzalnego przekazu), ucieczka od bodźca awersyjnego (np. estetyczne etui zasłaniające ostrzeżenia), racjonalizacja i intelektualizacja („wujek palił i nic mu nie było"), brak identyfikacji z bohaterem reklamy oraz reaktancja. Przekaz przesadzony („każda komórka umiera") może wręcz śmieszyć. Skuteczniejsze okazują się komunikaty o wpływie na innych (np. krzywda wyrządzona drugiej osobie) niż o szkodzie dla siebie. Działanie reklamy zależy też od etapu zmiany odbiorcy — osoby z intencją rzucenia mogą reagować inaczej niż palacze nawykowi.

Co mówią badania o straszeniu (metaanalizy)

Z podręcznika wynika, że generalnie nie należy straszyć, lecz inwestować w pozytywne interwencje. Nowsze badania niuansują ten obraz: straszenie bywa nieskuteczne, gdy jest źle robione, ale dobrze zaprojektowane przynosi przyzwoite rezultaty. Spójnie potwierdza się szkodliwość reaktancji — język dyrektywny („masz to zrobić") wywołuje więcej gniewu i oporu niż zachęta („możesz spróbować"). Perswazja dotycząca regularnych nawyków budzi większy opór niż zachęta do działań jednorazowych (np. szczepień). Warto dodawać element wizualny.

Skuteczne odwołanie do strachu wymaga zbudowania silnego, realnego poczucia zagrożenia oraz — co kluczowe — zawsze podania skutecznego rozwiązania. Tu rozróżnia się self-efficacy (poczucie, że dam radę) od response efficacy (przekonanie, że dana metoda zadziała). Badania pokazują, że samo budowanie poczucia własnej skuteczności (Bandura, model Schwarzera) daje efekt tylko nieznacznie wyższy, gdy rozdzieli się je od skuteczności metody — większe znaczenie ma pokazanie, że metoda na pewno działa.

Socjalizacja, modelowanie i zmiana pokoleniowa

Największy wpływ ma najbliższe otoczenie (rodzina, osiedle, szkoła), a nie odległe wzorce — utożsamiamy się z osobami podobnymi do nas, nie z idealnymi celebrytami (przykład: Karolina Czak promująca sport bez kultu „fit"). Skuteczne są też regulacje odgórne i behawioralne (zakazy palenia w miejscach publicznych, akcyzy, podatki, ograniczanie dostępności), które zmieniają normy społeczne.

Badanie jakościowe ze Szwecji (2019, młodzież 15–19 lat) pokazuje, dlaczego młodsze pokolenie mniej pije: silniejsze więzi i restrykcyjniejsza kontrola rodzicielska (smartwatche), zmiana form spędzania czasu, zniknięcie presji rówieśniczej, „moda na abstynencję" jako nowy bunt, wzrost świadomości toksyczności, kult sportu i wyglądu oraz lęk przed utratą kontroli i kompromitacją w mediach społecznościowych. Nowe problemy to e-papierosy (z elementami hazardu w sprzedaży) i łatwa dostępność narkotyków (książka „Ćpają polskie dzieci"). Podkreślono nierówną walkę profilaktyki z korporacjami celowo projektującymi mechanizmy uzależniające — stąd rola państwa (przykład regulacji nikotynowych w Wielkiej Brytanii).

Nowe obszary i przykład interwencji

Poza podręcznikiem, lecz istotne: wpływ smartwatchy i mediów społecznościowych na zdrowie (wzrost depresji, lęku i prób samobójczych), pandemia, lęk i depresja klimatyczna. Jako przykład dobrej interwencji omówiono aplikację dla osób z padaczką stworzoną w paradygmacie intervention mapping — zbiera dane już w poczekalni, personalizuje działania, paruje branie leków z nawykami (mycie zębów, kosmetyczka), a przy pominięciu dawki nie karci, lecz pyta o przyczynę i poczucie sprawczości, by pacjent omówił to z lekarzem. Na etapie projektowania (z udziałem pacjentów) zmieniono m.in. nazwę „Brainstorm" (źle kojarzącą się osobom z padaczką) i zrezygnowano z modułu dla opiekunów.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt